Kobiety, białogłowy, wiedźmy i niewiasty ...

Język żyje i zmienia się, ewoluując razem z kulturą i społeczeństwem. Słowa rodzą się, zmieniają - a czasem wychodzą z użycia. Zdarza się też, że ich pierwotne znaczenie jest zupełnie inne niż to współczesne.

Dobrym przykładem są słowa określające kobietę. W języku polskim funkcjonowało ich na przestrzeni wieków wiele, a każde z nich mówi nam coś fascynującego o realiach minionych epok. Przyjrzyjmy się zatem kilku z nich.

Kobieta: słowo wysokiego ryzyka?

Dziś kobieta to neutralne i powszechne określenie dorosłej osoby płci żeńskiej. Jednak w dawnym języku polskim nie cieszyło się ono takim statusem. W polszczyźnie pojawiło się stosunkowo późno, bo dopiero w średniowieczu - i początkowo było traktowane jako lekko pogardliwe. Językoznawcy wiążą je z dawnym wyrazem kob lub koba, który oznaczał m.in. zagrodę dla zwierząt, koryto, albo chlew. W niektórych dawnych kontekstach słowo kobieta mogło więc oznaczać po prostu kobietę z ludu lub osobę zajmującą się inwentarzem.

Zdaniem językoznawców nazwanie przedstawicielki płci pięknej kobietą wiązało się z ryzykiem aż do XVIII wieku. Dopiero z czasem wyraz ten zatracił swój pejoratywny charakter i przekształcił się w neutralne określenie, które dziś jest najbardziej naturalne.

Niewiasta - kobieta, która mało wie?

Znacznie starszym słowem jest niewiasta. Choć jego etymologia jest czasem błędnie wiązana z brakiem wiedzy, nie ma ono nic wspólnego z ignorancją. Pochodzi bowiem od prasłowiańskiego wyrazu nevěsta, który pierwotnie oznaczał pannę młodą lub młodą żonę. Podobne formy istnieją do dziś w wielu językach słowiańskich, np. rosyjskie невеста (nevesta) - narzeczona, czeskie nevěsta czy słowackie nevesta, czyli panna młoda.

Z biegiem czasu znaczenie słowa zmieniło się i w języku polskim niewiasta zaczęła oznaczać po prostu kobietę, często w stylu podniosłym, biblijnym lub literackim. Dziś wyraz ten kojarzy się nam głównie z językiem historycznym lub sakralnym. Zdarza się jednak, że współcześni politycy postulują przywracanie cnót niewieścich. 

Białogłowa - kobieta w białym czepcu

W dawnej polszczyźnie funkcjonowało także barwne określenie białogłowa. Choć brzmi ono dziś archaicznie, przez wiele stuleci było zupełnie naturalnym słowem oznaczającym kobietę. Wyraz powstał z oczywistego połączenia dwóch elementów - słowa biały oraz głowa.

Dlaczego właśnie tak? W dawnej kulturze kobiety, szczególnie mężatki, zgodnie z tradycją zakrywały włosy białymi czepcami lub chustami. Z zewnątrz widoczna była więc „biała głowa”. Stąd wzięło się określenie białogłowa, czyli dosłownie „ta, która ma białe nakrycie głowy”. Słowo to często pojawia się w dawnych kronikach i literaturze staropolskiej.

Wiedźma - ta, która wie

Jednym z najbardziej fascynujących przykładów zmian znaczenia i zabarwienia słów jest słowo wiedźma. Dziś kojarzy się ono jednoznacznie z czarownicą, postacią z baśni czy mrocznych legend. Jednak jego pierwotne znaczenie było zupełnie inne, wręcz pełne szacunku. Wyraz ten pochodzi od prasłowiańskiego rdzenia wied-, czyli „wiedzieć”. Dawna forma vědma oznaczała dosłownie „tę, która wie” czyli „kobietę mądrą”.

W dawnych społecznościach takie kobiety były często zielarkami, znachorkami i osobami, które stały na straży tradycji i znały dawne rytuały. Były więc raczej strażniczkami wiedzy, a nie postaciami złowrogimi. Negatywne znaczenie i skojarzenie ze złem pojawiło się dopiero później, m.in. pod wpływem średniowiecznych wyobrażeń o czarach i demonach.

Pani - od władzy i statusu do formy grzecznościowej

Dziś używamy często słowa Pani - zarówno jako uniwersalnej formy grzecznościowej, jak i jako określenia kobiety. Wyraz ten pochodzi bezpośrednio od słowa pan, które w dawnej polszczyźnie oznaczało władcę, właściciela, osobę stojącą wysoko w hierarchii społecznej. Pani była więc pierwotnie żeńskim odpowiednikiem pana, czyli osobą o wysokim statusie i władzy.

Z biegiem czasu Pani ewoluowała, stając się podstawową formą grzecznościową, której używamy na co dzień w sytuacjach oficjalnych, w szkole, pracy czy urzędzie.

A co z angielskim?

Podobne zmiany znaczeń i fascynujące historie słów okreslających kobiety można obserwować w wielu językach świata - a angielszczyzna nie jest tu wyjątkiem.

Dla przykładu, słowo girl w średniowiecznym angielskim wcale nie oznaczało dziewczynki. Początkowo odnosiło się po prostu do dziecka lub młodej osoby, niezależnie od jej płci. Dopiero z czasem znaczenie zawęziło się wyłącznie do dziewczynki.

Woman - kobieta jako „człowiek”

Historia słowa woman jest równie ciekawa. Pochodzi ono ze staroangielskiego wīfmann. Słowo to składało się z dwóch elementów: wīf - kobieta, żona oraz mann - człowiek

W dawnym angielskim mann oznaczało po prostu człowieka, a nie wyłącznie mężczyznę. Dlatego wīfmann znaczyło dosłownie „kobieta-człowiek”. Z biegiem czasu wymowa się zmieniła i powstała współczesna forma woman.

Lady - pani od chleba

Jeszcze bardziej zaskakująca jest historia słowa lady. Pochodzi ono ze staroangielskiego hlǣfdige, które oznaczało dosłownie „tę, która wyrabia chleb”. W dawnych gospodarstwach przygotowanie chleba było jedną z najważniejszych czynności domowych, zapewniającą przetrwanie. Kobieta odpowiedzialna za ten proces była więc faktyczną panią domu, kluczową osobą w rodzinie. Z czasem znaczenie tego słowa zaczęło się uszlachetniać, aż w końcu lady stało się tytułem oznaczającym kobietę o wysokim statusie społecznym.

Historia ukryta w słowach

Te przykłady wyraźnie pokazują, że język jest zwierciadłem czasów i kultury, w której funkcjonuje. W słowach zapisane są dawne zwyczaje, role społeczne i sposoby myślenia ludzi sprzed wieków - dlatego poznawanie ich etymologii jest naprawdę fascynujące!  Szczególnie, gdy pod uwagę weźmiemy też zmieniające się role kobiet, którym w dniu ich święta życzymy wszystkiego najlepszego! 

I jesteśmy też niezmiernie ciekawi, jak język polski i angielski będzie określać je za sto lub dwieście lat ...