Polacy nie gęsi, czyli krótka historia języka polskiego

Krótka historia polszczyzny

Co łączy polską matkę, angielską mother i łacińską mater? Albo swojskie trzy, angielskie three i łacińskie tres?

Podobieństwo nie jest tu przypadkowe. Wszystkie te języki mają wspólnego przodka, czyli język praindoeuropejski, którym kilka tysięcy lat temu posługiwali się przodkowie wielu ludów Europy i Azji. Z tego samego pnia wyrosły angielski, niemiecki, grecki, a także hindi i perski.

Polski zaliczany jest do języków słowiańskich, wywodzących się z języka prasłowiańskiego. Z czasem, gdy poszczególne społeczności słowiańskie oddalały się od siebie, ich mowa zaczęła się różnicować. Polski ukształtował się w grupie języków zachodniosłowiańskich, dlatego znajdziemy wiele podobieństw między polskim, czeskim i słowackim. Trzeba jednak uważać na językowe pułapki: czeski čerstvý chléb to chleb świeży, a nie czerstwy!

Pierwsze polskie zdanie

W początkowym okresie istnienia państwa polskiego pisano przede wszystkim po łacinie. Język polski funkcjonował w mowie, a polskie słowa pojawiały się w dokumentach głównie jako imiona i nazwy miejscowości. Za najstarsze zachowane pełne zdanie zapisane w języku polskim uważa się frazę odnotowaną około 1270 roku w Księdze henrykowskiej. Co ciekawe, była to propozycja pomocy w domowych obowiązkach, która brzmiała: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”. W tłumaczeniu na język współczesny „Daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij”.

Potem zaczęto zapisywać po polsku dłuższe teksty: kazania, modlitwy i pieśni. Najsłynniejsza z nich, Bogurodzica, według przekazu Jana Długosza miała rozbrzmiewać przed bitwą pod Grunwaldem.

Ewolucja języka

W XVI wieku polszczyzna przeżywała swój złoty wiek, a Mikołaj Rej przekonywał, że po polsku można pisać równie pięknie jak po łacinie, i pozostawił nam słynne słowa: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”.

Jan Kochanowski udowodnił później, że język polski doskonale nadaje się do tworzenia wysokiej poezji. Język Jana z Czarnolasu znacznie różnił się jednak od współczesnej polszczyzny. Niektóre głoski wymawiano inaczej. Zachowały się w nim też resztki liczby podwójnej, czyli osobnych form odnoszących się do dwóch osób lub przedmiotów.

Na przestrzeni wieków zmieniała się gramatyka -  a także słownictwo, ponieważ polszczyzna przez wieki czerpała z innych języków.  Z niemieckiego zapożyczyliśmy między innymi „ratusz”, „dach” i „szlafrok”. Wpływy włoskie pozostawiły nam „pomidory”, a francuskie – „bukiet” i „parasol”. Dziś najwięcej nowych słów zapożyczamy z angielskiego. „Weekend”, „smartfon”, „blog” czy „podcast” brzmią już zupełnie swojsko.

Język, który pomógł ocalić naród

Kiedy w 1795 roku Polska zniknęła z mapy Europy, język stał się jednym z najważniejszych narzędzi podtrzymywania narodowej tożsamości.W zaborach pruskim i rosyjskim polszczyznę stopniowo wypierano ze szkół i urzędów, zastępując ją niemieckim lub rosyjskim. Sytuacja różniła się w poszczególnych zaborach, zaś Polacy bronili swojej mowy na różne sposoby.

W 1901 roku uczniowie we Wrześni odmówili uczestniczenia w nauce religii po niemiecku. Za swój protest byli surowo karani, a o ich odwadze pisała prasa w całej Europie. W Warszawie działał tajny Uniwersytet Latający. Zajęcia odbywały się w coraz to innych prywatnych mieszkaniach, aby uniknąć kontroli władz. Wśród jego słuchaczek była młoda Maria Skłodowska, późniejsza dwukrotna noblistka.

Czytania i pisania po polsku uczono także w domach, a rodzice przekazywali dzieciom język, historię i literaturę. Ogromną rolę odegrali pisarze i poeci. Mickiewicz, Słowacki, Sienkiewicz piszący ku pokrzepieniu serc podtrzymywali pamięć o wspólnej historii i kulturze.

Maria Konopnicka napisała w Rocie „Nie damy pogrześć mowy”. I nie była to jedynie poetycka deklaracja, bo dla wielu pokoleń Polaków obrona języka stanowiła ważny element walki o zachowanie narodowej tożsamości. Gdy w listopadzie 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, nie trzeba było budować poczucia narodowej wspólnoty od podstaw. Przetrwało ono w dużej mierze innymi dzięki językowi.

Czy polski naprawdę jest taki trudny?

Lubimy powtarzać, że nasz język należy do najtrudniejszych na świecie. A jak jest naprawdę?

Amerykański Foreign Service Institute (FSI), który szkoli dyplomatów, zalicza polski do grupy języków trudnych, wymagających od osób anglojęzycznych około 1100 godzin nauki, aby osiągnąć poziom zaawansowany (dla porównania: Polak potrzebuje około 600 godzin nauki, by osiągnąć poziom B2 z angielskiego).

To wyraźnie więcej niż w przypadku hiszpańskiego czy włoskiego, ale znacznie mniej niż w przypadku japońskiego, chińskiego lub arabskiego, dla których FSI przewiduje około 2200 godzin nauki.

Co sprawia cudzoziemcom najwięcej kłopotów? Przede wszystkim odmiana. Mamy siedem przypadków, więc oprócz formy kot mamy też kota, kotu, kotem i kocie. Do tego dochodzą zbitki spółgłosek i nasza szeleszcząca wymowa. Wystarczy poprosić znajomego Anglika, żeby powiedział źdźbło, bezwzględny lub chrząszcz  - albo zapamiętał, że two można przetłumaczyć na polski jako dwa, dwie, dwaj, dwóch, dwu, dwoma, dwiema. Nie wspominając już o ortografii, z którą zmagają się sami Polacy.

Język polski w Sokratesie

W Sokratesie od 2002 roku uczymy przede wszystkim języków obcych. Jednak dobra znajomość języka ojczystego to fundament edukacji językowej. Właśnie dlatego polszczyzna ma u nas ważne miejsce.

Uczniów klas ósmych przygotowujemy do egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego: pracujemy z lekturami, ćwiczymy czytanie ze zrozumieniem i rozwiązujemy zadania z zakresu nauki o języku, a także krok po kroku uczymy pisać dobrze skonstruowane wypracowania. Licealistom pomagamy natomiast przygotować się do matury z polskiego - zarówno pisemnej, jak i ustnej. Pokazujemy, jak budować argumentację, interpretować teksty i formułować wypowiedzi, które są nie tylko poprawne, ale również przekonujące. 

Choć bez wątpienia trzeba dziś znać języki obce, warto dbać także o piękną polszczyznę - bo to ona przez wieki łączyła nas i pozwoliła nam zachować narodową tożsamość. I dlatego z okazji Święta Niepodległości życzymy naszym uczniom, rodzicom i nauczycielom radosnego świętowania i codziennej dbałości o nasz ojczysty język!